Rocznik Ustrzycki 2017

Jacek Łeszega

Akcja HT -1951

                                                             Jedna już tylko jest kraina taka,

                                                             W której jest trochę szczęścia dla Polaka,

                                                             Kraj lat dziecinnych! On zawsze zostanie

                                                             Święty i czysty, jak pierwsze kochanie.

                                                                                                 (Adam Mickiewicz)

Wśród mieszkańców trzech  gmin powiatu bieszczadzkiego urodzonych przed rokiem 1951, większość jako miejsce urodzenia podaje nazwy miejscowości, których na próżno szukać w obecnych granicach Polski. Bełz, Krystynopol, Uhnów, Waręż, Sokal – takie nazwy   podają ci, którzy nie z wyboru, ale na skutek politycznych decyzji stali się solą tej bieszczadzkiej ziemi. Do tamtych miejsc, gdzie na opuszczonych cmentarzach pozostały szczątki doczesne przodków, ruiny świątyń i w znikomym procencie opuszczone przez nich domy, jeżdżą, aby zapalić znicz lub pokazać swoim dzieciom i wnukom miejsca bliskie ich sercu. Na próżno również szukać naukowych opracowań na temat akcji przesiedleńczej o nazwie HT- 51, mimo, że uważana jest za największą  w powojennej historii Polski.

 

W kręgach rodzin temat był oczywiście wciąż żywy i jego przebieg przekazywany młodszym pokoleniom, ale dopiero książka Mieczysława Buziewicza Stąd nasz ród wydana w 2001 roku, w 50- tą rocznicę tego historycznego wydarzenia wypełniła lukę informacyjną i ożywiła wspomnienia. Do autora zaczęło napływać wiele listów i relacji, sprostowań i uzupełnień do listy osób wysiedlonych, co spowodowało, że w dwa lata później ukazało się uzupełnione, drugie i niestety ostatnie wydanie książki, która w chwili obecnej jest nie do zdobycia. W 60 – tą rocznicę akcji Andrzej Antoni Wawryniuk – historyk i geograf, specjalizujący się w zakresie stosunków polsko- rosyjskich i polsko – ukraińskich, w szczególności w obszarze związanym z szeroko rozumianą tematyką graniczną, opublikował wyniki swoich badań w artykule Korekta polsko-ukraińskiej granicy państwowej w 1951 r. Badania oparł na dokumentach przechowywanych w Archiwum Państwowym w Rzeszowie Oddział w Sanoku, Archiwum Zakładowym Starostwa Powiatowego w Tomaszowie Lubelskim, a także na relacjach świadków.

Podstawowym źródłem informacji na temat akcji HT-51 są dokumenty bezpośrednio dotyczące zamiany terytoriów a to: Umowa pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych zawartej w Moskwie dnia 15 lutego 1951 r., Protokół do Umowy, Opis linii granicy państwowej na odcinku terytorium odstąpionego przez Rzeczpospolitą Polską Związkowi Socjalistycznych Republik Radzieckich, Uchwała Nr 427 Prezydium Rządu z dnia 2 czerwca 1951 r. o warunkach przesiedlenia, Sprawozdanie Komisji powołanej zarządzeniem Nr 313 prezesa Rady Ministrów z dnia 13.11.1956r. w sprawie zbadania spraw związanych z przesiedleniem.

Na mocy porozumienia z 15 lutego 1951 roku polski wicepremier Aleksander Zawadzki i Minister Spraw Zagranicznych ZSRR Andriej Wyszyński podpisali w Moskwie umowę, wg której Polska oddała ZSRR 480 km2  swojego terytorium w powiatach hrubieszowskim i tomaszewskim, w zamian otrzymała 480 km2 w obwodzie drohobyckim. 

Tak więc na podstawie porozumienia międzynarodowego Polska odstąpiła ZSRR doskonałe tereny uprawne, pszenno- buraczane. Ponadto były to tereny węglonośne. Już po kilku latach pracowały tam cztery kopalnie węgla kamiennego, a siedem dalszych było w budowie. Po stronie radzieckiej pozostawała ważna strategicznie linia kolejowa nad Bugiem. Rosjanie zapewniali stronę polską, że na przekazywanych nam terenach występuje ropa naftowa. Po przejęciu owych złóż wydobycie ropy trochę wzrosło, jednak wzrost był nieznaczny. Złoża okazały się wyeksploatowane głównie poprzez rabunkowe wydobycie w czasie wojny i w latach sowieckiego gospodarowania. Bilans wymiany wypadł dla Polski niekorzystnie.

Artykuł 1 Umowy o wymianie odcinków terytoriów państwowych z 15 lutego 1951 r. jednoznacznie określa, że “Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich odstępuje na drodze wzajemnej zamiany Rzeczypospolitej Polskiej odcinek terytorium państwowego w obwodzie drohobyckim, o ogólnej powierzchni 480 kilometrów kwadratowych, przy czym odcinek ten włącza się w skład terytorium państwowego Rzeczypospolitej Polskiej i odpowiednio zmienia się granicę między Polską, a ZSRR zgodnie z załączonym opisem i mapą w podziałce 1:500.000”.

Jak zaznaczono w wyżej cytowanym artykule, Umowa zawiera nowy opis linii granicy państwowej na omawianym odcinku. Wytyczeniem granicy zajmowała się komisja delimitacyjna, a jej przebieg opisano w Załączniku do art. 2 Umowy:

„Początkowym punktem linii granicy państwowej na odcinku terytorium odstępowanego przez Rzeczpospolitą Polską Związkowi Socjalistycznych Republik Radzieckich w drodze zamiany jest punkt, położony na polsko- radzieckiej granicy państwowej w przybliżeniu 2,2 km na południowy- wschód od kościoła miejscowości Wierzbica i w przybliżeniu 5,9 km na północny-wschód od kościoła miejscowości Kornie. Od tego miejsca linia granicy przebiega w kierunku północno-wschodnim, zostawiając po stronie ZSRR linię kolejową Rawa Ruska - Krystynopol, a po stronie polskiej miejscowość Wierzbica i dochodzi do punktu, położonego w przybliżeniu 2,2 km na zachód od stacji kolejowej Uhnów i w przybliżeniu 4,0 km na północny-wschód od kościoła miejscowości Wierzbica. Dalej linia granicy przebiega w kierunku wschodnim pozostawiając po stronie ZSRR linię kolejową Rawa Ruska - Krystynopol i miejscowości Uhnów, Korczów, a po stronie Polski - Tarnoszyn, Korczmin, i dochodzi do punktu położonego na drodze gruntowej Bełz - Oserdów, w przybliżeniu 3,3 km na północny-zachód od stacji Bełz. Następnie linia granicy skręca na północny-wschód i przebiega dalej w tymże kierunku, pozostawiając po stronie ZSRR miejscowości Przemysłów, Wierzbiąrz, Rusin, Waręż, Uhrynów, Piaseczno, a po stronie Polski - Oserdów, Dłużniów, Hulcze, Oszczów i łączy się z polsko-radziecką granicą państwową na rzece Bug w punkcie położonym w przybliżeniu 6,2 km na południowy-wschód od kościoła w miejscowości Kryłów i w przybliżeniu 4,9 km na zachód od kościoła w miejscowości Litowiż”.

Zgodnie z Załącznikiem do art.1sporządzonym 28 maja 1951 r. „Początkowym punktem linii granicy państwowej na odcinku terytorium odstępowanego przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Rzeczypospolitej Polskiej w drodze zamiany jest punkt, położony na polsko-radzieckiej granicy państwowej na rzece San w przybliżeniu 3,9 km (w linii prostej) na północny wschód od ujścia rzeki Wołosaty do rzeki San i w przybliżeniu 0,5 km na południe od kościoła miejscowości Żurawin. Od tego miejsca linia granicy przechodzi z początku na północ, a potem w kierunku północno-zachodnim, zostawiając po stronie ZSRR miejscowości Żurawin, Chaszczów, Grąziowa, Nanowa i Łopusznica, a po stronie Polski – Lutowiska, Michniowiec, Bystre, Bandrów- Kolonia, Krościenko i Liskowate i łączy się z polsko-radziecką granicą państwową w punkcie, położonym w przybliżeniu 3,8 km na wschód od kościoła miejscowości Jureczkowa i 6,7 km na północny-zachód od kościoła miejscowości Łopusznica.”

Tak więc na podstawie porozumienia międzynarodowego Polska odstąpiła ZSRR węglonośne tereny z większymi miejscowościami: Bełz, Uhnów, Krystynopol (obecnie Czerwonograd), Waręż, Chorobrów, Zabuże, Uhnów (obecnie Uhniv) i lewobrzeżną część Sokala – Żwirkę, wraz z linią kolejową Rawa Ruska- Krystynopol. Do Polski natomiast przyłączono rejon ustrzycki z obwodu drohobyckiego, wraz z miastem rejonowym Ustrzyki Dolne. Według danych Starostwa Powiatowego w Ustrzykach Dolnych, w 1951 r. ze Związku Radzieckiego do Polski włączono następujące gminy i miejscowości: Gmina Czarna z miejscowościami: Bystre, Chrewt, Czarna Dolna, Czarna Górna, Lipie, Michniowiec, Paniszczew, Polana, Rabe, Rosochate, Rosolin, Serednie Małe, Wola Sokołowa, Wydrne, Żłobek, Gmina Ustrzyki Dolne z miejscowościami: Bandrów, Brzegi Dolne, Dźwiniacz Dolny, Daszówka, Hoszów, Hoszowszczyk, Jałowe, Jasień, Krościenko, Liskowate, Łobozew Górny, Łodyna, Moczary, Równia, Sokole, Strwiążyk, Teleśnica Sanna, Teleśnica Oszwarowa, Ustianowa Górna, Zadwórze. Gmina Lutowiska z miejscowościami: Chmiel, Szewczenkowo (Lutowiska), Skorodne, Smolnik, Żurawin.

Bogate w węgiel kolano Bugu w zamian za skrawek Bieszczad... (mapa z książki: Witold Sienkiewicz, Polska od roku 1944, Demart 2011).

 

W ślad za podpisaną Umową, Prezydium Rządu podjęło Uchwałę nr 427 z dnia 2 czerwca 1951 r., w której między innymi określa się – co prawda w przybliżeniu termin przesiedlenia. W dokumencie zapisano, że “akcja przesiedleńcza rozpocznie się po żniwach”, a dokładne terminy i szczegółowe plany przesiedlenia zostaną w odpowiednim czasie podane do wiadomości mieszkańców, “nie później jednak niż dwa tygodnie przed dniem wyjazdu”

Jednocześnie rząd podał do wiadomości, iż “ludność przesiedlająca się zabiera ze sobą całe swoje mienie ruchome (inwentarz żywy i martwy, meble, zapasy żywności, zboża paszy itp.)”. Zaznaczono także: “Władze przeprowadzające przesiedlenie będą uwzględniać życzenia ludności dotyczące wspólnego osiedlania się na nowych terenach. Ludność z jednej wsi czy osiedla może, jeżeli tego będzie sobie życzyć przesiedlić się zbiorowo i zamieszkać w jednej wsi lub osiedlu na przylegających do woj. rzeszowskiego terenach, uzyskanych w drodze wymiany”. Ważny zapis Uchwały zawiera też następujący akapit: “Każdy właściciel zobowiązany jest zdać przedstawicielowi władz w chwili opuszczenia terenu pozostawiony majątek nieruchomy w stanie nienaruszonym, a uprawy, których termin zbioru jeszcze nie nadszedł, w stanie należytej pielęgnacji, każdy zdający majątek w należytym stanie otrzyma dokument z opisem i wyceną tego majątku. Dokument ten będzie stanowił podstawę przydziału nowego gospodarstwa”.

Należy także podkreślić, że do 17 października 1951 r. do miejscowości powiatu ustrzyckiego nie wysłano żadnego przesiedleńca, co wynikało z faktu, iż tereny formalnie do 17 października pozostawały jeszcze pod administracją Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, w imieniu którego występował pełnomocnik strony radzieckiej w Radziecko-Polskiej Komisji. Oznaczało to, że jeszcze 17 października 1951 r. na terenach przekazywanych Polsce stacjonowały jednostki pograniczników sowieckich.

Polscy żołnierze Wojsk Ochrony Pogranicza zaczęły przejmować ochronę nowo wytyczonej granicy państwowej pomiędzy listopadem a grudniem.

Pierwsze transporty z przesiedleńcami w ramach akcji “HT” przybyły na stację kolejową Ustrzyki Dolne  początkiem listopada 1951 r. W oczekiwaniu na przyjazd osadników Delegat Pełnomocnik Rządu do Spraw Przesiedlenia wydał instrukcję dla:

  1. Komisji Przyjęć Osadnictwa Rolnego, w skład której weszli: 1/ przewodniczący – członek PRN w Lesku, 2/ członek – delegat PRN w Lesku, 3/ członek – pracownik wydziału rolnictwa, 4/ członek – łącznik grupy urządzeniowo-osiedleńczej, 5/ członek – łącznik Delegatury na stacji;
  2. Komisji Przyjęć Osadnictwa Miejskiego w składzie: 1/ przewodniczący – Przedstawiciel

Prez. WRN – Wydział Gospodarki Komunalnej, 2/ członek – pracownik Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, 3/ członek – przedstawiciel organizacji społecznej, 4/ łącznik Delegatury na stacji.

Zgodnie z wydanym dokumentem określono czynności dla obu komisji. Z uwagi na jego znaczenie warto zacytować w całości: „Komisja w pełnym składzie dokonuje powitania przesiedleńców. Następnie przewodniczący prosi głowy rodziny (według listy transportowej) i wspólnie z Komisją prowadzi do lokalu przyjęć Komisji na stacji, celem zaznajomienia przesiedleńców z warunkami osiedlenia przeznaczonej dla danego transportu gromady (osiedla). Przewodniczący Komisji prosi przesiedleńców (głowy rodziny) o przedłożenie kart przesiedleńczych oraz opisów pozostawionego mienia nieruchomego. Członek Komisji (pracownik wydziału rolnego, względnie gospodarki komunalnej i mieszkaniowej) sporządza ewidencję (lista imienna rodzin przybyłych transportem). Następnie Komisja analizuje przedłożone opisy pozostawionego mienia nieruchomego oraz karty przesiedleńcze, porównując je z możliwościami osiedlenia, względnie opisów inwentaryzacyjnych. Komisja pod kierownictwem przewodniczącego prowadzi rozmowę z przesiedleńcami, wysłuchując ich życzeń (stosunki rodzinne). Po dokonaniu tych czynności Komisja odbywa naradę i spisuje protokół (wg wzoru), w którym wyraźnie określa jaka zagroda względnie mieszkanie zostaje poszczególnym przesiedleńcom przydzielone. Na podstawie protokołu członek Komisji (pracownik wydziału rolnictwa wzgl. G.K. i M.) wypisuje dla poszczególnych przesiedleńców skierowania, odnotowując je w ewidencji gospodarstw (mieszkań).

Protokół odczytuje przesiedleńcom i wręcza im skierowanie przewodniczący Komisji! Następnie łącznik Delegata na stacji przy współudziale dyspozytora PKS i Komisji dokonuje podziału środków transportowych do rozładunku i przewozu przesiedleńców na miejsce osiedlenia. Komisja dopilnowuje sprawnego wyładunku, troszczy się o odpowiedni transport kobiet i dzieci, udziela rad i wskazówek. Z załadowanym transportem udaje się na miejsce osiedlenia łącznik terenowy grupy urządzeniowo-osiedleńczej. Wszystkie czynności kancelaryjne spełnia pracownik wydziału rolnictwa wzgl. pracownik wydziału gospodarki komunalnej i mieszkaniowej. Delegat Pełnomocnik Rządu do Spraw Przesiedlenia”.

Według Uchwały Nr 427 Prezydium Rządu podpisanej przez Józefa Cyrankiewicza ówczesnego Prezesa Rady Ministrów, właściciele gospodarstw rolnych mieli otrzymać podobną ilość gruntów rolnych, a w przypadku pozostawienia nie zebranych plonów odszkodowanie. Pracownicy Państwowych Gospodarstw Rolnych. GS-ów, kolei, poczty, nauczyciele i pozostali pracownicy państwowi mieli otrzymać mieszkania i zachować ciągłość pracy. Zapewniano również zachowanie praw dla proboszczów i przydzielenie im gospodarstw proboszczowskich oraz wydzielenie odpowiednich obiektów dla celów kultu religijnego. W paragrafie drugim Uchwały zawarto szczegółowy opis ulg „kierując się troską o przesiedlającą się ludność”. W trzynastu punktach wymieniono ulgi zarówno dla rolników indywidualnych jak i pracowników PGR dotyczące zwolnień z podatków, umorzeń zadłużenia, zwolnień z obowiązkowej sprzedaży, zawieszeniu spłat kredytów pobranych na zakup inwentarza żywego i zapewnienia o o możliwościach otrzymania stosownych kredytów na ulepszenie swojej gospodarki. Pracownikom Państwowych Gospodarstw Rolnych zapewniano udzielenie zapomóg w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia oraz pożyczki na zakup krowy – jeżeli do tej pory krowy nie posiadali. Zapomogi mieli otrzymać również emeryci. Rzemieślnicy mieli obiecane możliwość otrzymania kredytów na uruchomienie warsztatów w nowym miejscu zamieszkania i zwolnienia z podatków na rok 1952. Ze wszystkich wymienionych uprawnień i ulg wymienionych w Uchwale mieli korzystać obywatele „przesiedlający się” na terenie przyłączonym do woj. rzeszowskiego i na Ziemie Odzyskane na podstawie kart przesiedleńczych.  Autorzy tego dokumentu nie widzieli różnicy ani w ukształtowaniu terenu, ani jakości gleb, ani w infrastrukturze technicznej, komunalnej czy socjalnej. Po krótkim okresie zwolnienia z dostaw obowiązkowych przyszły ich wymiary, a wtedy rolnicy zrzekali się otrzymanej ziemi, która ani w połowie nie przynosiła takich plonów jak na terenach leżących w urodzajnym kolanie Bugu. Rodziny, które zdecydowały się na osiedlenie na ziemiach zachodnich i północnych mieli zupełnie inne warunki gospodarowania na poniemieckich terenach, często znacznie lepsze od pozostawionych na wschodzie. 

Ludność przesiedlona w Bieszczady nie kryła swojego niezadowolenia i upominała się o polepszenie warunków. Jesienią 1956 roku zażądano przyjazdu do Ustrzyk Dolnych przedstawiciela Rządu. W listopadzie Rząd powołał Komisję do spraw zbadania sytuacji związane z przesiedleniem. Komisja składała się z sześciu osób, a jej pracami kierował Krzysztofowicz Aleksander z Urzędu Rady Ministrów. Sporządzono Sprawozdanie składające się z pięciu części: danych wstępnych, ogólnej charakterystyki gospodarczej pow. Ustrzyki Dolne, sytuacji politycznej, oceny wykonania Uchwały Nr 427/51 Prezydium Rządu oraz wniosków. W części pierwszej zamieszczono następujące dane liczbowe: ogółem przesiedlono 14 151 osób, z tego na Ziemie Odzyskane 7 460 osób (1917 rodzin), do pow. ustrzyckiego 3 934 ( 1 097 rodzin), indywidualnie osiedliło się na terenie woj. centralnych, a w szczególności w woj. lubelskim 2 750 osób. W części opisującej charakterystykę gospodarczą terenu sytuację określono jako „ katastrofalną”, głównie z powodu nastawienia na gospodarkę zbożową podczas gdy górzyste ukształtowanie terenu temu nie sprzyja. Rolnicy osiągają często mniejsze zbiory niż wynosi wkład ziarna siewnego. W opisie Komisji bardzo słabo również wygląda wydobycie ropy naftowej oraz wykorzystanie lasów. Niezbędnym warunkiem gospodarczego ożywienia powiatu jest istnienie dróg, których nie ma. Stan budynków zarówno na wsiach jak i w Ustrzykach Dolnych oceniono również jako katastrofalny. Mieszkańcy nie mają dostępu do pitnej wody, większość studni to płytkie studnie z wodą podskórną. Złe warunki bytowe ludności odbijają się na jej stanie zdrowia, wiele osób choruje na gruźlicę oraz choroby serca i tarczycę. W ostatnim punkcie charakterystyki powiatu napisano: „Ogólnie stwierdzić należy kompletny brak aktywizacji gospodarczej i kulturalnej powiatu. Zła sytuacja ekonomiczna ludności rzutuje bezpośrednio na jej nastroje polityczne”. W ocenie politycznej podkreślono antyradzieckie nastawienie ludności powiatu, czego przejawem było zniszczenie pomnika Stalina stojącego na ustrzyckim rynku. Ludność przesiedlona domaga się powrotu na swoje dawne ziemie. W sprawozdaniu zawarto również opis przyczyn takiego stanu rzeczy: „ Tego rodzaju nastroje powstały na tle wyjątkowo ciężkich warunków bytowych ludności, na tle wadliwie dokonanej akcji przesiedleńczej raz na skutek niewykonania przez Państwo zobowiązań określonych w Uchwale Nr 427/51 Prezydium Rządu. W szczególności niewykonanie tych zobowiązań spowodowało utratę autorytetu niektórych osobistości rządowych”.

Sprawozdanie zakończono wnioskami Komisji, w których wskazano konkretne zadania do wykonania mające na celu polepszenie sytuacji mieszkańców powiatu ustrzyckiego.

Wraz z upływem lat sytuacja mieszkańców ulegała poprawie. Przesiedleńcy przyzwyczajali się do surowych warunków, z czasem pogodzili się z tym, że już tutaj pozostaną do końca swoich dni. Niewielu świadków tych wydarzeń żyje do dzisiaj. Mieszkaniec Michniowca na pytanie czy teraz, po 66 latach już czuje się u siebie, odpowiedział: „Nie, jeszcze dzisiaj nie czuję się u siebie. Jakbym dał radę, to jeszcze bym tam z chęcią wrócił. Tam było inne życie, inne powietrze”.

 

 

 

Opracowała Anna Łysyganicz

 

Źródła wykorzystane:

  1. Umowa pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych” zawartej w Moskwie dnia 15 lutego 1951 r. Dz. U. 1952 nr 11 poz. 63.
  1. Załącznik do art. 1 Umowy pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich z dnia 15 lutego 1951 r.
  2. Andrij Wawrynjuk ; Korekta polsko-ukraińskiej granicy państwowej w 1951 r. – Ustrzyki Dolne.
  3. Mieczysław Buziewicz; Skąd nasz ród! wyd. 2003r.