Rocznik Ustrzycki 2017

Jacek Łeszega

Wspomnienia – Pamięć i przeszłość

 

Mój ojciec Michał Pałasz, syn Andrzeja i Katarzyny Pałasz z domu Klimowicz, ur. 24 IX 1910 r. w Olszanicy, zmarł 12 V 1992; Ignacy Pałasz ur. 14 XII 1923 zm. 27 I 1963 r.

 

W roku 1930 zostałem przyjęty do pracy na kopalnię nafty Sztandar Nobel w Ropience, gdzie pracowałem wraz z kolegą Lewandowskim około 5 lat. W roku 1936 ukończyłem 3 letnią szkołę rolniczą w Suchowole k. Krosna, zostałem przodownikiem przysposobienia rolniczego, zakładałem poletka doświadczalne. Byłem współorganizatorem I Dożynek Rolniczych w Lesku. Za dożynki otrzymałem nagrodę od Lwowskiej Izby Rolniczej. W roku 1937 zostałem przyjęty do pracy jako listonosz wiejski, w agencji pocztowej w Woli Miechowej. Była to miejscowość duża a ludność wielokulturowa. Było to pogranicze węgiersko, czesko-słowackie. Naczelnikiem poczty była pani Zofia Borcz. Gdy w roku 1938 Niemcy zajęli Czechosłowację, to w strefie nadgranicznej zaczęło być niebezpiecznie, podjęliśmy decyzję o ewakuacji urzędu wraz z dokumentacją i zasobami. Transportem konnym dotarliśmy w okolice Halicza, Podhajec: pod Chynowem zatrzymali nas Rosjanie i przejęli cały ładunek, nas odstawiono na boczny tor. Musieliśmy zrobić miejsce, wyjeżdżającym kolonistom niemieckim z okolic Steinfelsu, Makowej i innych miejsc po takiej tułaczce. Poczta powstała na terenie kopalni nafty w Ropience. W latach 1932-1939 byłem komendantem Strzelca w Olszanicy. A komendantem powiatowym w Lesku był por. Piotr Piąty.

W tym czasie drużynę strzelecką prowadził Stanisław Rembisz, nauczyciel z Olszanicy wraz z Janem Kalinowskim, instruktorem przysposobienia obrony, razem wyjeżdżali na zawody sportowe do Lwowa, do Hobycza, Przemyśla.

 

Ojciec w roku 1942 wstąpił do Armii Krajowej a miał pseudonim „Lis”. Organizacja zawiązała się w domu Michała Pałasza w Olszanicy, wszelkie dyrektywy o akcjach dywersji zapadały u niego w domu. Szefem był Wilhelm Bilik z Ustrzyk. Władysław Brudny pochodził z Gródka Jagielońskiego pseudonim „Góral”, Tadeusz Wołoszyn pracownik kolei niemieckiej „Bauinspektion Ostbahn” w Przemyślu. Także Stanisław Kańczuga ps. „Skręt” a także Jan Artymiakak ps. „Bojko” oraz naczelnik stacji w Ustrzykach Jurkiewicz i zastępca Radwański, Józef Wilk z Berehów Dolnych, sekretarz nadleśnictwa. W drugiej dekadzie czerwca 1944 roku został aresztowany na terenie poczty w Ropience, przez gestapowców Leo Humeniuka i Johanna Beckera. Został przewieziony do Ustrzyk Dolnych i osadzony w więzieniu. Obecnie znajduje się na tym miejscu „Hotelik” pana Grządziela. Po kilku tygodniach przesłuchiwania i cierpienia, został przewieziony do więzienia w Sanoku, gdzie został umieszczony w celi NR=32 i zarejestrowany w księdze więźniów. Z roku 1944 pod pozycją 882, mimo zadawania tortur i bólu nie wydał nikogo z organizacji Armii Krajowej i innych. W dniu 26 lipca 1944 roku wraz z grupą 35 więźniów politycznych, zostali wywiezieni na egzekucję. Obok drogi Tarnawa Dolna a Lesko na Gruszkę.

Tam dzięki „Opatrzności Bożej”, uciekł znad grobu jako jedyny ocalały, mimo pościgu zbiegł. Ukrywał się w miejscowości Rudenka u rodziny Stramów. Dom moich dziadków znajduje się w Olszanicy, 5 metrów od drogi krajowej Lesko-Ustrzyki Dolne. Hitlerowcy szybko go zlokalizowali, w odwecie weszli do mieszkania i zobaczyli że właz do piwnicy jest otwarty. Wrzucili granaty a tam byli ukryci. Ojca brat, Karol lat 21 oraz mamy siostra, Janina lat 13, zginęli na miejscu. Od wybuchu pożaru spłonęło około 40 zabudowań. Dziadek Andrzej Pałasz i babcia Katarzyna, byli blisko w polu, przybiegli i dzięki temu, że dziadek znał język niemiecki, bo było na froncie włoskim I wojny światowej, ocalił bydło z pożaru. Reszta spłonęła.

Każdego roku dwa razy spotykamy się 5 lipca i na Wszystkich Świętych, aby zapalić znicze i przywołać pamięć o tamtych dniach. Ojciec miał brata, Ignacego Pałasz urodzonego 14 XII 1923, więc Niemcy zaczęli go poszukiwać. Musiał się ukrywać, więc któregoś dnia nie wrócił na noc do rodziców. Odnalazł się dopiero w roku 1946, napisał że jest w Anglii zdrowy, cały i wykształcony. Przedostał się na Węgry a stamtąd do Francji. W Alpach włosko-francuskich był kurierem i przewodnikiem górskim. We Francji ukończył gimnazjum ogólnokształcące polskie im. Cypriana Norwida:  Villard do Lons (Isere). Był bardzo wykształcony, znał języki obce, biegle władał łaciną. Pracował w elektrowni jądrowej pod Londynem. Był żołnierzem w armii u Aliantów.

Ojciec Michał powrócił do pracy pocztowca. 1 VIII 1949 otrzymał legitymację Związku Zawodowych Pracowników Poczt i Telekomunikacji w Polsce. Pałasz był oddany pracy społecznej, jako radny zasiadał w różnych komisjach, przy Radzie Narodowej w Olszanicy. Był założycielem straż pożarnej. Dzięki jego zaangażowaniu powstał w Olszanicy ośrodek zdrowia, remiza straży pożarnej oraz ze środków własnych reaktywował Pomnik Konstytucji 3 Maja. Poprzedni drewniany, zniszczyli hitlerowcy. Organizował festyny ludowe, zabawy i dożynki. Był oddany pracy społecznej.

W grudniu 1980 oraz styczniu 1981 razem z moim ojcem Michałem Pałasz, mną Marianem Henrykiem Pałasz oraz 60 innymi osobami, zorganizowaliśmy strajk okupacyjny. Po akcji milicji, ORMO i innych funkcjonariuszy na polecenie prokuratora z Leska, pana Słabika oraz naczelnika gminy pana Podkowskiego, strajk został „rozbity”. Po 2,5 godz. negocjacji przenieśliśmy się do Rzeszowa do budynku „WRZZ-Kolejarz”. Dojechaliśmy pociągiem Ustrzyki-Jasło-Rzeszów po kilkudziesięciu godzinach powrócili do Ustrzyk Dolnych: Antoni Wojnarowicz, Wieńczysław Nowacki, Antoni Cycoń, Michał Pałasz, Jerzy Jankowski i inni. Po 54 dniach strajku, zostały podpisane porozumienia rzeszowsko-ustrzyckie. Przy ulicy

 

Rynek 14 na piętrze zarejestrowano komitet założycielski Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych oraz członków „Solidarność” z terenu Bieszczadów.

KOMISJA RZĄDOWA

Andrzej Kacała

Józef Michna

Aleksander Merker

Henryk Pracki

Wiesław Krauze

Jan Kłopotowski

Wojciech Ratyński 

KOMISJA KRAJOWA NSZZ

Lech Wałęsa

Bogdan Lis

Antoni Kopaczewski

KOMITET STRAJKOWY ROLNIKÓW

Michał Pałasz

Antoni Wojnarowicz

Jerzy Jankowski

Władysław Moskalik

Antoni Cycoń

Józef Sabara

Mieczysław Mazur

Krystyna Prokop-Kur

Mieczysław Barlewicz

Mieczysław Domaradzki

Edward Kluz

Leon Czaplicki

Stanisław Twardy

Bolesław Hulewicz

Kazimierz Kłodziński

Jan Pawlik

Wieńczysław Nowacki

Kazimierz Walczak

Jarosław Karabin

Wiesław Procyk

Jarosław Waszczuk

Zbigniew Biesiadecki

Kazimierz Ryba

Urszula Poziomek

 

Legitymowaliśmy się przepustkami stałymi:

Michał Pałasz Przepustka Stała Nr 1

Zam: Olszanica 261

Nr dowodu osobistego: RH-68 45982

Ustrzyki Dolne 29 XII 1980

Dnia 28 XII 2008 r. Michał Pałasz na wniosek Kancelarii Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej Lecha Kaczyńskiego, odznaczony pośmiertnie Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. Order odebrał z rąk p. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego Marian Pałasz- syn. W Belwederze dnia 20 XII 2009 w Warszawie na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, postanowieniem Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej, Andrzeja Dudy, Marian Henryk Pałasz został odznaczony dnia 19 lutego 2017 r. Krzyżem Wolności i Solidarności.

 

Wspomnienia sporządził Marian Henryk Pałasz

Olszanica luty 2017